نشست « ترویج گفتمان فردای ایران» با حضور خانم دکتر معصومه آقاپور مشاور همکاری های اقتصادی رئیس جمهور در خصوص مسائل اقتصادی نسل جوان در مؤسسه اطلاعات برگزار شد. خانم دکتر آقاپور در این جلسه درباره لزوم تغییر نگاه درباره اشتغال نسل جوان و مسائل مربوط به ارتباط مشاغل نسل جدید با تغییر سبک زندگی ناشی از زیست این نسل در فضای مجازی و عصر انقلاب ارتباطات سخن گفت. گزارش این نشست را پیش رو دارید:
***
دکتر آقاپور با ادای احترام به مقام شهدای گران‌قدر انقلاب اسلامی، دفاع مقدس ، جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان، رویکرد اصلی بحث را فراتر از نگاه صِرف اجتماعی دانست و تأکید کرد که نسل زد و آلفا باید به عنوان یک ظرفیت محوری در عرصه اقتصاد، بازار کار، نظام پولی و تنظیم مناسبات دولت با جامعه شناخته شود زیرا این نسل به دلیل زیست در فضای فناوری و عصر دیجیتال، نگرشی کاملاً متفاوت به مفاهیمی نظیر پول، اشتغال، مالکیت، اعتماد و آینده دارد؛ بنابراین لازم است تعاریف پایه اقتصادی گسترش یافته و مواردی چون تخصیص زمان، توجه، هویت و دارایی‌های نامشهود مبتنی بر فناوری در آن گنجانده شوند.
تحول در الگوی اشتغال
وی تغییر الگوی اشتغال این نسل را مورد توجه قرار داده و بیان کرد:« برای جوانان امروز، مهارت‌های کاربردی، امکان انتخاب و دارا بودن چندین جریان درآمدی، اهمیت بیشتری نسبت به یک شغل ثابت اداری دارد. فعالیت‌های پروژه‌ای، فریلنسری، کارآفرینی استارت‌آپی و تولید محتوا از الگوهای رایج کار در این نسل است. از این رو، بنگاه‌های اقتصادی و ساختارها باید با در پیش گرفتن نوآوری، پذیرش تحولات فناورانه، تنوع‌بخشی به کار و ارتقای سرمایه انسانی، خود را با این تحولات وفق دهند.» وی با اشاره به الگوهای موفق مانند آلمان، بر اولویت یافتن مهارت‌های واقعی بر مدرک‌گرایی تأکید نمود.
لزوم شفافیت
مشاور اقتصادی رئیس جمهور با اشاره به روحیه سرعت‌محور، تصمیم‌گیری جمعی و ریسک‌پذیری این نسل، این مشخصات را در کنار چالش‌ها، فرصتی کم‌نظیر برای اصلاح سیاست‌گذاری دانست و افزود:« این نسل از کلی‌گویی و رویه‌های فرسایشی و مبهم فاصله می‌گیرد؛ بنابراین داده‌ها و تصمیم‌گیری‌ها باید سنجش‌پذیر، شفاف و در کوتاه‌ترین زمان در دسترس باشند.»
وی با یادآوری برگزاری جلسات غیررسمی با دانشجویان منتقد و انتقال دغدغه‌های آنان به بالاترین سطوح حاکمیتی، بر بهره‌گیری از اقتصاد رفتاری، کلان‌داده‌ها و هوش مصنوعی برای بازسازی اعتماد عمومی تأکید کرد.
توسعه ابزارهای نوین بازار سرمایه
دکتر آقاپور با اشاره به اینکه به صورت غیررسمی نزدیک به ۳۰ درصد فعالان بازار سرمایه را افراد زیر۳۵ سال تشکیل می‌دهند، افزود:« ابزارهای جدید مالی نظیر صندوق‌های اهرمی، صندوق‌های طلا و نقره، معاملات اختیار و صندوق‌های ارزی به منظور جلب این سرمایه‌های خرد و متناسب با میل به ریسک‌پذیری نسل جوان طراحی شده‌اند.» وی سواد مالی و سواد رسانه‌ای را دو بال اقتصاد دیجیتال دانست و پیشنهاد کرد اطلاعات مالی در قالب داشبوردهای شفاف و قابل ارزیابی (نظیر نرخ بازده، سطح نقدشوندگی و افق زمانی) در اختیار مخاطبان قرار گیرد تا زمینه تصمیم‌گیری آگاهانه فراهم شود.
اقدامات دولت در زمینه تسهیل فعالیت نسل جوان
وی در واکنش به نگرانی‌های اقتصادی مطرح‌شده اظهار داشت:« چه نسل جوان به رسمیت شناخته شود و چه نشود، مسیر خود را به پیش می‌برد؛ لذا وظیفه مدیران، کاهش شکاف‌ها و همگام‌سازی قوانین است. در این مسیر، صدور بالغ بر ۴۵۰۰ فقره مجوز «تولید بدون کارخانه» از بهمن‌ماه تا زمان جلسه برای فعالان استارت‌آپی، جوانان و پیشگامان ریسک‌پذیر محقق شده است. همچنین برگزاری رویدادهای مستمر «دوشنبه‌های گفت‌وگو» با بدنه دانشجویی و «سه‌شنبه‌های اقتصادی» در بخش‌های تولیدی در دست اقدام است.»
وی در تشریح روند اجرایی موضوع «تولید بدون کارخانه» توضیح داد که این طرح حاصل شش ماه پیگیری مستمر بوده و با همراهی کمیسیون اصل نود، دو قانون در این راستا اصلاح شده است تا مسیر فعالیت قانونی جوانان و استارت‌آپ‌ها بدون الزام به داشتن کارخانه فیزیکی هموار شود.
مشاور رئیس جمهور این نکته مهم را یادآور شد که ورود به این عرصه‌های جدید ممکن است با خطاهایی نیز همراه باشد تا الگوی مطلوب به تدریج تثبیت شود.
همچنین دکتر آقاپور به تدوین و اجرای برنامه‌های مهارتی جدید در سطح دولت اشاره کرد و بر آغاز آموزش‌های مهارتی و سواد مالی از مقاطع پایه تحصیلی و مدارس تأکید نمود. وی در خصوص تشویق بخش خصوصی به آموزش دانش‌آموزان و دانش‌آموختگان هنرستان‌ها، رویکرد انتقال بار مهارت‌آموزی به کارخانه‌ها را مطرح کرد؛ به گونه‌ای که بخش خصوصی به جای تکیه بر سازوکارهای صرفاً معافیتی، انگیزه خود را در تربیت مستقیم و جذب نیروی ماهر متناسب با نیاز خطوط تولیدی بیابد.
وی درباره چگونگی مهارت‌آموزی جوانان، طرح مشترکی با اتاق بازرگانی و سازمان فنی و حرفه‌ای را تشریح کرد. بر اساس این طرح، دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم بخشی از دروس عمومی را در هنرستان می‌گذرانند و دو تا سه روز در هفته مستقیماً در کارگاه‌ها و خطوط تولید کارخانه‌های بخش خصوصی آموزش مهارتی می‌بینند، با وجود اعلام آمادگی۱۵۰ تا ۲۰۰ واحد تولیدی، این طرح به صورت پایلوت در سه کارخانه خصوصی (هر کدام با ظرفیت۵۰ دانش‌آموز) آغاز شده است، مشوق بخش خصوصی در این طرح، معافیت مالیاتی نیست؛ بلکه امکان دسترسی مستقیم و تربیت نیروی انسانی ماهر متناسب با خط تولیداست، با همکاری وزارت دفاع، پیش‌بینی شده است که این افراد پس از اخذ دیپلم بتوانند دوران خدمت وظیفه عمومی خود را در قالب امریه در همین واحدها بگذرانند.
خانم دکتر آقاپور در ادامه مبحث مهارت‌آموزی کارگاهی تشریح کرد:
« کارخانه‌های بخش خصوصی هزینه‌های جانبی مانند ناهار، سرویس و بیمه حوادث دانش‌آموزان را متقبل می‌شوند تا در پایان دوره بتوانند نیروهای مستعد و ماهر را جذب کنند، در مقابل، یکی از چالش‌های اصلی این طرح، فاصله آموزشی معلمان مهارتی در هنرستان‌ها است که هنوز در قالب‌های سنتی باقی مانده‌اند؛ در حالی که صنایع پیشرو (مانند کارخانه‌های فعال در زمینه نانوکاشی) از مرزهای دانش فنی فراتر رفته و به آموزش‌های نوین و داده‌محور نیاز دارند.»
مشاور رئیس جمهور درباره لزوم تعمیم مهارت به سایر بخش‌ها، به تصویب طرح دانش‌بنیان‌شدن کشاورزی در دولت چهاردهم اشاره کرد و نمونه‌های موفق گلخانه‌ای و کشت میوه‌های استوایی در منطقه جلفا و همچنین کارخانه نوآوری در حوالی فرودگاه مهرآباد را به عنوان الگوهای عینی تغییر نگرش مطرح کرد.
دکتر آقاپور در ادامه به همکاری نهادهای فعال در حوزه هوش مصنوعی و حاکمیت در موضوع تربیت نسل ماهر و کارآمد اشاره کرد.
جوان‌گرایی، تسهیل‌گری و نگاه نو
مشاور اقتصادی رئیس جمهور به مصادیق جوان‌گرایی در بدنه اجرایی کشور و به‌کارگیری نیروهای جوان اشاره کرد و یادآور شد که در سطح وزارت کشور و استانداری‌ها، الزام و تکلیفی برای بهره‌گیری استانداران از مشاوران آگاه به مسائل نسل زد تعیین شده است تا زاویه دید این نسل به طور مستقیم در جلسات تصمیم‌گیری بازتاب یابد.
دکتر آقاپور درباره میدان دادن به نسل نو بیان کرد: « الزام استانداران به استفاده از مشاوران نسل زد وارد فاز اجرایی شده و جایگاه این مشاوران هم‌تراز با سطح مدیرکل در استانداری در نظر گرفته شده است.» وی در ادامه به این نکته اشاره کرد که اگرچه ممکن است این انتصابات در ابتدا بی‌نقص نباشد اما ورود جوانان به جلسات تصمیم‌گیری استانداری‌ها خود یک گام روبه‌جلو و مسیرسازی است که به مرور ارتقا خواهد یافت.
آقاپور در مقام مشاور رئیس‌جمهور در امور همکاری‌های اقتصادی بیان کرد:« برای رفع دست‌اندازهای آیین‌نامه‌ای پیش روی انجمن‌ها و اتحادیه‌ها تلاش‌های جدی صورت گرفته است؛ از جمله پیش‌بینی و تعریف «گمرک‌های خشک» در شرایط ویژه بحران‌های منطقه‌ای و همچنین تصویب۱۴ بند قانونی در حوزه تسهیل صادرات و واردات و لغو رویه‌های مخل سابق برای تسهیل تجارت کشور.»
وی خاطرنشان کرد:« لازمه دستیابی به فردای مطلوب، استمرار پژوهش‌های عمیق، شناخت میدانی نسل نو و ارائه راهکارهای عملیاتی است تا به واسطه آن، معماری جدید جامعه با اتکا به حفظ بنیادین ارزش‌های والای انسانی و اسلامی پی‌ریزی شود.»
دکتر آقاپور با دسته‌بندی نسلی (متولدین دهه‌های هفتاد و هشتاد به‌عنوان نسل زد، متولدین از سال ۱۳۹۰ به بعد به‌عنوان نسل آلفا و متولدین از سال ۱۴۰۵ به بعد به‌عنوان نسل بتا)، تأکید کرد که این نسل‌ها با فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی درآمیخته‌اند. از دیدگاه وی، مواجهه کشور صرفاً با یک پدیده اجتماعی جوان نیست، بلکه با نسلی روبه‌رو هستیم که تعریف آن از مفاهیم کار، پول، مالکیت، اعتماد و آینده دگرگون شده است؛ بنابراین نباید به این موضوع تنها به‌عنوان یک مسأله اجتماعی نگاه کرد، بلکه باید آن را یک ظرفیت بزرگ اقتصادی دانست.
دگرگونی بازار کار و تعامل با نسل جدید
مشاور رئیس جمهور با استناد به جلسات برگزارشده با اتاق‌های اصناف، تعاون و بازرگانی خاطرنشان کرد که نسل جدید تمایلی به مشاغل سنتی و استخدام ثابت ندارد، بلکه خواهان مهارت‌محوری، تنوع در انتخاب و ایجاد چندین منبع درآمدی هم‌زمان است. وی همچنین به نشست‌های مشترک در وزارت رفاه اشاره و تأکید کرد که ساختار بیمه و بازنشستگی کشور باید به سمت الگوهای جدید مانند مشاغل پروژه‌ای، فریلنسری، استارت‌آپی و تولید محتوا تغییر کند، در غیر این صورت ظرف یک دهه آینده کارایی خود را به‌کلی از دست خواهد داد.
وی تأکید کرد ادبیات مورد پذیرش این نسل زبانی ساده، الگوریتمی، دیجیتالی و دارای قابلیت سنجش و رهگیری است؛ نسل جدید کلی‌گویی را نمی‌پذیرد و در تعامل با آن‌ها، شفافیت و صداقت جایگزین تبلیغات سنتی شده است.
دکتر آقاپور با اشاره به فعالیت خود در شورای عالی بورس تصریح کرد:« حداقل ۳۰ درصد فعالان بازار سرمایه را افراد زیر۳۵ سال تشکیل می‌دهند. این گرایش به دلیل ایجاد ابزارهای مالی جدید نظیر صندوق‌های اهرمی، صندوق‌های طلا، نقره، اوراق اختیار معامله (آپشن) و صندوق‌های ارزی رخ داده است.» وی در ادامه افزود:« نسل جدید ریسک‌پذیر است، اما به همان نسبت خواهان شفافیت بالا، دسترسی به اطلاعات مالی و گزارش‌های سامانه‌هایی چون کدال است.»
مشاور رئیس جمهور با تبیین شاخص‌های جهانی سواد مالی مبتنی بر روش‌های نوین تحلیلی، ویژگی‌هایی چون سرعت، سهولت، درآمد چندمنبعی، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی را یادآور شد و به مجموعه رسانه‌ای پیشنهاد داد که اطلاعات را در قالب داشبوردهای ساده چندمتغیره ارائه دهد؛ زیرا نسل نو در سرمایه‌گذاری‌های مالی فردمحور عمل می‌کند، اما در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی متأثر از تصمیمات جمعی شبکه‌ای است.
لزوم مهارت‌محوری
دکتر آقاپور با ذکر نمونه‌هایی از تغییر ساختار اقتصادی در کشورهایی نظیر سوئیس، کانادا و آمریکا که بخش عمده دارایی‌های آن‌ها دارایی‌های نامشهود است، به رویکرد جدید کشور آلمان از سال ۲۰۲۳ اشاره کرد که در آن عناصری چون جنسیت، مذهب و مدرک تحصیلی از رزومه‌ها حذف شده و صرفاً سنجش مهارت عملی ملاک قرار گرفته است.
وی با اشاره به وجود ۲۵ میلیون جمعیت زیر۳۵ سال در کشور، اولویت‌های اصلی دولت را در سه محور ذیل خلاصه کرد:
۱ـ ایجاد فرصت‌های متنوع کار و سرمایه‌گذاری انعطاف‌پذیر
۲ـ ارتقای مهارت در اقتصاد دیجیتال، مالی و رسانه‌ای
۳ـ جلب اعتماد از مسیر شفافیت و پاسخگویی مداوم
وی در زمینه طرح دولت برای آموزش سواد مالی به نسل جوان از اجرای طرحی در شبستر خبر داد و در این باره گفت:« آموزش سواد مالی باید از پایه سوم ابتدایی (حدود ۹ سالگی) و با ابزارهای دیجیتال آغاز شود. در همین راستا، طرحی با اقتباس از مدل‌های آموزشی فرانسه تدوین و در مدارسی از شهرستان شبستر به صورت آزمایشی اجرا شده است، برای رده سنی بالای۱۵ سال، سامانه‌های شبیه‌سازی‌شده بازار سرمایه طراحی شده که در آن نوجوانان با «کیف پول مجازی» و توکن‌های غیرمالی، معاملات سهام و تجربه واقعی سود و زیان را به صورت عملی و امن تمرین می‌کنند.»
تداوم پیوند رسانه‌ای با نسل جوان
دکتر آقاپور تأکید کرد که همکاری با پژوهشگران این حوزه ادامه خواهد داشت و روزنامه، مجلات و وب‌سایت‌های مجموعه باید با شناسایی جوانان و چهره‌های موفق نسل زد، انجام مصاحبه‌های عمیق با آنان و بازتاب ظرفیت‌هایشان، زمینه رسانه‌ای لازم را برای توانمندسازی این نسل فراهم آورند.
وی در پاسخ به دغدغه فیلترینگ و کاهش سرمایه اجتماعی تصریح کرد:« اعمال محدودیت‌ها بر نسل زد اثر بازدارنده ندارد؛ زیرا این نسل به سرعت مسیرهای دور زدن محدودیت‌ها و استفاده از ابزارهای دسترسی را پیدا می‌کند.» وی در ادامه تأکید کرد که تنها راه همراه کردن این نسل، صداقت، سرعت و شفافیت حداکثری است و در صورت احساس عدم صداقت، آن‌ها به سرعت از ساختارها فاصله می‌گیرند.
شما چه نظری دارید؟